ՆԱԽԱՊԱՏՎԵՐ

Վեց տարվա զրույցներ։ Հիմա՝ թղթի վրա։

re:arrange-ի 300 հյուրերը՝ մեկ տպագիր գրքում։ Առաջին հրատարակությունն արդեն հասանելի է նախապատվերով։

re:arrange+՝ 3 ամիս անվճար

Ռեսուրսների գրադարան  · Էպիզոդների հատվածներ · Շաբաթական նորություններ

Նախապատվիրել | 7,900 ֏

Վճարում եք հիմա, իսկ գիրքը կառաքվի 2027-ի սկզբին։

December 19, 2025

«Դուք ոչինչ չեք ունենա» (”You will own nothing”)

Տեխնոֆեոդալիզմը նկարագրում է ժամանակակից թվային տնտեսության անցումը շահույթից դեպի ռենտա, որտեղ տեխնոլոգիական հսկաները վերահսկում են հարթակները, տվյալներն ու օգտատերերի հասանելիությունը։ Ինչպե՞ս է այս համակարգը փոխում սեփականության ընկալումը, ստեղծում տեղեկատվական անհավասարություն և ազդում Հայաստանի տնտեսության ինքնավարության վրա։

Ներկայիս տնտեսական համակարգը ընունված է անվանել կապիտալիզմ, բայց եթե ավելի խորը ուսումնասիրենք դրա ներքին մեխանիզմները, կտեսնենք, որ այն վերածվել է բոլորովին այլ համակարգի։

Տնտեսագետ, Հունաստանի ֆինանսների նախկին նախարար Յանիս Վարուֆակիսն այն նկարագրում է որպես անցում շահույթից դեպի ռենտա (վարձավճար)՝ դրան տալով «Տեխնոֆեոդալիզմ» անվանումը։

Այս համակարգի մասին ավելի լավ պատկերացում կազմելու համար անհրաժեշտ է տարբերակել շուկան և հարթակը։ Ավանդական շուկայում գնորդներն ու վաճառողները գտնվում են ուղղակի շուկայական հարաբերությունների մեջ, որոնց վերջնական նպատակը շահույթ ստանալն է։

Ներկայիս թվային տնտեսության մեջ գնորդներն ու վաճառողները փոխազդում են թվային հարթակներում, որոնք նրանցից գանձում են միջնորդավճարներ։
Այստեղ է, որ փոխվում է ներկայիս շուկայական գործընթացների կառուցվածքային դրդապատճառը, անցում է կատարվում դեպի միջնորդավճարների գերակայություն։

Անցում շահույթից (վաճառք) դեպի միջնորդավճար

Ստանդարտ կապիտալիստական համակարգում ընկերությունը տալիս է արտադրանք (օրինակ՝ մեքենա) և վաճառում այն՝ որպեսզի ստանա շահույթ։

Ներկայիս մոդելում գերիշխող ընկերությունները չեն հիմնվում միայն ապրանք վաճառելու վրա։ Նրանք տիրապետում են այն ենթակառուցվածքին, որտեղ տեղի է ունենում վաճառքը՝ գանձելով միջնորդավճարներ։

  • Օրինակ, Amazon-ն իրենից ներկայացնում է ավելի շատ ծառայությունների հարթակ, քան մանրածախ առևտրի օնլայն խանութ։ Երրորդ կողմի վաճառողները կրում են վաճառքի հետ կապված բոլոր ռիսկերը, Amazon-ը տրամադրում է թվային տարածքն ու լոգիստիկան՝ գանձելով միջնորդավճարներ (ռենտա) հաճախորդների բազային հասանելության համար։
  • Տեխնոլոգիական հսկաներ Apple-ը և Google-ը գործում են նույն տրամաբանությամբ։ Նրանք տիրապետում են «խանութին»։ Օրինակ, Հայաստանում ծրագրավորողը ստեղծում է արժեք (հավելված), բայց օգտատիրոջը հասնելու համար պետք է վճարի միջնորդավճար (հաճախ 15-30%) հարթակի սեփականատիրոջը։

Սա է տնտեսական ռենտայի սահմանումը՝ եկամուտ, որը ստացվում է ոչ թե նոր ապրանքի արտադրությունից, այլ սահմանափակ ռեսուրսի (օգտատերերի բազայի) հասանելություն տրամադրելուց։

Կա տեսակետ, որ մի քանի տեխնոլոգիական հսկաների գերակշռությունը թվային ոլորտում կարող է հասնել ընդհուպ մինչև թվային ֆեոդալական համակարգի հաստատման, որտեղ կգործի թվային ճորտատիրություն։ Եթե ֆեոդալական համակարգում գյուղացիներն աշխատում էին ֆեոդալի սեփական հողատարածքի վրա՝ օգուտ բերելով իշխող համակարգին, այսօր այդ ֆեոդալի դերը ստանձնում են առաջատար հարթակները, որտեղ մենք ստեղծում ենք բովանդակություն, ստեղծում արժեք, իսկ հարթակը ստանում է առավելագույն շահույթը։ Այս համակարգում դիվիդենտներ հնարավոր է ստանալ միայն այն դեպքում, երբ խաղում եք հարթակի կանոններով։ Հենց այսպես է բնութագրվում տեխոնֆեոդալիզմ հասկացությունը։

Տեղեկատվական անհամաչափություն (ասիմետրիա)

Տեխնոֆեոդալիզմի բաղկացուցիչ մասերից մեկը տեղեկատվական անհամաչափությունն է։ Դիտարկենք որպես օրինակ Հայաստանը։

Հայաստանի նման երկրների համար կա մի իրողություն, որը հաճախ անտեսվում է. տեղեկատվության հսկայական անհավասարությունը։

Մենք հաճախ ենթադրում ենք, որ կառավարությունն այն մարմինն է, որն ունի ամենաշատ տվյալները իր քաղաքացիների մասին։ Իրականում, ՀՀ կառավարության իմացությունը հիմնականում ստատիկ է. նրանք գիտեն ձեր գրանցման հասցեն, ՀՎՀՀ-ն և, թերևս, ձեր մեքենայի պետհամարանիշը։

Համեմատեք սա այն դինամիկ գիտելիքի հետ, որին տիրապետում են ամերիկյան և ռուսական հարթակները.

  • Ամերիկյան հսկաները (Google, Meta) ոչ միայն գիտեն, թե ով եք դուք, այլև գիտեն, թե ինչ եք մտածում։ Google-ի որոնման պատմությունը ձեր անհանգստությունների և հարցերի գրանցամատյանն է։ Meta-ն ավելի լավ գիտի ձեր սոցիալական շրջապատը, քան դուք։ Այն քարտեզագրում է ձեր կապերը՝ հիմնվելով նրա վրա, թե ում եք հաղորդագրություն գրում և որքան երկար եք նայում նրանց նկարներին։
  • Ռուսական հսկաները (Yandex) ևս հետ չեն մնում։ Հայաստանում Яндекс-ը, հավանաբար, ունի բնակչության տեղաշարժի ավելի ճշգրիտ և իրական ժամանակի (real-time) քարտեզ, քան տրանսպորտի և կապի նախարարությունը։ Yandex Go-ի և Maps-ի միջոցով նրանք գիտեն, թե կոնկրետ որտեղ են շարժվում հազարավոր մարդիկ ցանկացած վայրկյանի, որտեղ են կանգնում և որտեղ են հավաքվում։

Այս ընկերությունները տիրապետում են Հայաստանի բնակչության վարքագծի այնպիսի մանրամասն մոդելի, որը տեղական կառավարությունը չէր կարող պատկերացնել անգամ իր ամենահամարձակ երազներում։ Նրանք մեր մասին գիտեն ավելին, քան մենք ինքներս՝ կանխատեսելով մեր վարքագիծը նախքան մենք կգործենք։

Սեփականության անկումը

Հարթակների վերելքին զուգահեռ տեղի է ունենում անցում ակտիվների սեփականությունից դեպի լիցենզավորում։ Սա հաճախ ամփոփվում է «Դուք ոչինչ չեք ունենա» (”You will own nothing”) արտահայտությամբ, որը նկարագրում է բաժանորդագրային տնտեսությունը։ Սա տեղի է ունենում և՛ software, և՛ hardware ոլորտներում։

Hardware ոլորտում Դիտարկենք Tesla-ի օրինակը․

Նախկինում մենք մեքենան դիտարկում էինք որպես ավարտուն ֆիզիկական արտադրանք։ Գնելուց հետո դուք տիրապետում էիք դրա բոլոր հնարավորություններին։ Tesla-ն փոխեց այս պարադիգմը։

Ժամանակակից Tesla ավտոմեքենան արտադրվում է տեսախցիկներով և համակարգչային սարքավորումներով, որոնք անհրաժեշտ են ավտոպիլոտի (Autopilot) և լիարժեք ինքնավարման (FSD) համար։ Սակայն, այս սարքավորումները հաճախ «քնած» են։ Հնարավորությունը փակված է ծրագրային արգելքի հետևում: Վարորդը տիրապետում է մետաղին և ապակուն, բայց նա պետք է լրացուցիչ վճարի (հաճախ՝ անցնի բաժանորդագրությանն), որպեսզի «միացնի» այն սարքավորումը, որն արդեն իսկ գնել է։ Ավտոմեքենան այլևս պարզապես ապրանք չէ, այն պլատֆորմ է՝ պարբերական ծրագրային ռենտայի համար։

Մեդիա ոլորտում ամենավառը Apple Music-ի և Spotify-ի օրինակն է։

Երաժշտական ոլորտում սեփականությունից վարձակալության անցումն արդեն իրականություն է։

Տասնհինգ տարի առաջ դուք գնում էիք CD կամ MP3: Այդ դառնում էր ձերն ընդմիշտ և կարող էիք լսել սիրելի երաժշտությունը ցանկացած պահի։

Այսօր, Spotify-ի կամ Apple Music-ի դեպքում, դուք չեք գնում երաժշտություն։ Դուք վճարում եք տվյալների բազային հասանելության համար։ Դուք կարող եք ունենալ 10,000 երգից բաղկացած գրադարան, բայց դուք չեք հանդիսանում սեփականատեր դրանցից որևէ մեկի համար։ Այն պահին, երբ դադարում եք վճարել ամսական բաժանորդավճարը, երաժշտությունը լռում է։ Ստացվում է, որ դուք այլևս չեք հավաքում հավաքածուներ, այլ դառնում եք հարթակի բաժանորդ, որը ձեզ տալիս է հնարավորություն լսելու երաժշտություն կամ զրկում դրանից, եթե չեք վճարում։

Հետևանքները փոքր տնտեսությունների համար

Հայաստանի նման երկրի համար այս փոփոխությունը ունի կոնկրետ մակրոտնտեսական հետևանքներ։

1. Ռենտայի արտահոսք

Թվային ռենտայի տնտեսության մեջ կարևոր է հարթակի սեփականատիրոջ գտնվելու վայրը։ Երբ հայկական բիզնեսը գովազդ է տեղադրում Facebook-ում կամ սերվերներ է վարձակալում AWS-ում (Amazon), գործարքը կապիտալի արտահանում է։ Արժեքը ստեղծվում է տեղում, բայց ռենտան վճարվում է օտարերկրյա սուբյեկտին։

2. Ենթակառուցվածքներից կախվածություն

Հայաստանի թվային տնտեսությունը կառուցված է ուրիշներին պատկանող «Ամպային կապիտալի» վրա։

  • Հավելվածների տարածում. Ծրագրավորողները ամբողջությամբ կախված են Apple/Google դուոպոլիայից՝ որպեսզի գոյություն ունենան օգտատերերի հեռախոսներում։
  • Բովանդակության կառավարում (Curation). Լինի դա YouTube-ում, Facebook-ում, Instagram-ում, VK-ում, թե Telegram-ում, հայերի սպառած տեղեկատվությունը ֆիլտրվում և մատուցվում է օտարերկրյա ալգորիթմների կողմից։ Այդ հարթակները (և ոչ թե օգտատերերը) որոշում են՝ ինչ ենք մենք դիտում և երբ ենք դիտում՝ ձևավորելով աշխարհի մեր ընկալումը իրենց կոդի միջոցով։
  • Հանրային ենթակառուցվածքներ. Լոգիստիկան հենվում է Yandex-ին կամ Google-ին պատկանող քարտեզագրման տվյալների վրա։ Այս ինտեգրումը այնքան խորն է, որ անգամ Երևանի հասարակական տրանսպորտի տեղեկատվությունը երթուղավորվում է Yandex-ի միջոցով։

Սա ստեղծում է կախվածություն։ Տեղական տնտեսությունը զարգանում կամ լճանում է՝ ելնելով այս արտաքին հարթակների քաղաքականությունից, ալգորիթմներից և կայունությունից։ Սա բարձր արդյունավետությամբ, բայց ցածր ինքնավարությամբ (autonomy) համակարգ է։

Այսպիսով, «Too Big to Fail» համարվող կորպորացիաները (օրինակ Amazon, Apple, Meta, Google, Yandex) իրենց դիրքերը ամրապնդեցին՝ ինտերնետը բաց, դեկենտրոնացված ցանցից վերածելով կենտրոնացված հարթակների էկոհամակարգի։ Նրանք արդյունավետորեն փոխանակեցին շուկայի անկանխատեսելի քաոսը ալգորիթմական կառավարման արդյունավետ կարգապահությամբ:

Թեև այս համակարգի արդյունավետությունը ծառայությունների մատուցման և տեղեկատվության կազմակերպման հարցում անվիճելի է, այն հիմնված է կառուցվածքային անհավասարության վրա։ Այն հստակորեն բաժանում է երկու դերակատարների. օգտատերերին, որոնք ստեղծում են հարթակի արժեքը (տվյալներ և բովանդակություն), սեփականատերերից, որոնք տնօրինում են ալգորիթմները և ստանում տնտեսական ռենտան։

Գրեք ձեր կարճիքը մեկնաբանություններում, շատ հետաքրքիր կլինի լսել այս համակարգի դրական կողմերի մասին։